The Black Swan ตอนที่ 5 – หลักฐานอันเงียบงัน

20200524

ในเรื่องเล่าเก่าแก่ของชาวโรมัน ไดแอกโกรัส (Diagoras) ผู้ไม่นับถือพระเจ้าองค์ใด ได้ไปพบศิลาจารึกที่เต็มไปด้วยรูปวาดของเหล่าผู้ศรัทธาที่สวดมนต์อ้อนวอนต่อพระเจ้าจนรอดชีวิตจากเรืออัปปาง

ไดแอกโกรัสจึงถามว่า “แล้วรูปของคนที่สวดมนต์แต่จมน้ำตายล่ะ อยู่ที่ไหน?”

ไดแอดโกรัสกำลังพูดถึง silent evidence หรือ “หลักฐานอันเงียบงัน” ซึ่งเป็นคอนเซ็ปต์ที่ตรงไปตรงมาแต่ดูเหมือนผู้คนมักจะมองข้ามสิ่งนี้

เหล่าผู้ศรัทธาที่จมน้ำตายไม่อาจอยู่รอดเพื่อมาวาดรูปตัวเองลงบนศิลาได้ฉันใด “ผู้พ่ายแพ้ในประวัติศาสตร์” ก็ไม่ได้มาเล่าเรื่องราวของตัวเองฉันนั้น

Silent evidence ที่ไม่เคยถูกพูดถึงนี่เองที่มักจะเป็นตัวการซุกซ่อนความไร้แบบแผนของเหตุการณ์ต่างๆ โดยเฉพาะเหตุการณ์ที่เป็น Black Swans

 

ไม่มีหมอที่เป็นบ๋อย

ในบทที่สองเราพูดถึงความแตกต่างระหว่างอาชีพที่ scalable และอาชีพที่ไม่ scalable

อาชีพที่ scalable คืออาชีพที่อยู่ใน Extremistan ถ้าคุณประสบความสำเร็จ คุณก็จะสำเร็จอย่างสุดโต่ง เช่นนักเขียนหรือนักดนตรี แต่อาชีพนี้มีคนสำเร็จน้อยเสียยิ่งกว่าน้อย “นักเขียน” ส่วนใหญ่เลยต้องรับ “จ๊อบเสริม” อย่างการทำงานตามร้านอาหารเพื่อหาเลี้ยงชีพตอนกลางวันและเขียนหนังสือตอนกลางคืน

ส่วนอาชีพที่ไม่ scalable นั้นอยู่ใน Mediocristan แม้จะไม่หวือหวาแต่ก็จะไม่อดตาย ผู้คนส่วนใหญ่ในอาชีพเหล่านี้ประสบความสำเร็จพอประมาณ เราจึงไม่เคยเห็นหมอคนไหนต้องมารับจ๊อบเสริมเป็นบ๋อยในร้านอาหาร

เรื่องราวของนักเขียนหรือนักร้องที่ประสบความสำเร็จนั้น จึงเป็นเรื่องราวของคนเพียง 0.01% ในวงการนี้ ในขณะที่เรื่องราวของผู้ล้มเหลวอีก 99.99% นั้นไม่เคยถูกกล่าวถึงแม้แต่น้อย

นักเขียนนิยายชื่อดังแห่งศตวรรษที่ 19 อย่าง Honoré de Balzac นั้น มักจะได้รับการยกย่องในความ “เสมือนจริง” “ความเข้าใจอันลึกซึ้ง” “รายละเอียดของตัวละคร” และ “ความสามารถในการตรึงอารมณ์คนอ่าน” และคุณสมบัติเหล่านี้นี่แหละที่ทำให้ Balzac ประสบความสำเร็จกว่านักเขียนทั่วไป

แต่ข้อความด้านบนจะเป็นจริงได้ก็ต่อเมื่อนักเขียนคนอื่นๆ ที่ไม่ประสบความสำเร็จนั้นขาดคุณสมบัติเหล่านี้

ในความเป็นจริง อาจจะมีนักเขียนอีกหลายสิบคนที่มีคุณสมบัติที่กล่าวไปไม่แพ้ Balzac แต่ก็ไม่ประสบความสำเร็จอยู่ดี

ดังนั้น ปัจจัยที่ทำให้ Balzac ประสบความสำเร็จ อาจไม่ใช่ทักษะที่กล่าวถึงเลย Balzac แค่ “โชคดี” กว่านักเขียนคนอื่นๆ เท่านั้นเอง

ประเด็นไม่ใช่จะบอกว่า Balzac นั้นไม่เก่ง ประเด็นคือความเก่งของเขานั้นไม่ได้แตกต่างจากคนอื่นมากเท่าที่เราคิด (he is less uniquely talented than we think) เพราะมี silent evidence มากมายที่ไม่เคยถูกวิเคราะห์ มีต้นฉบับนับพันนับหมื่นที่ไม่เคยถูกตีพิมพ์

 

บันได 10 ขั้นสู่การเป็นเศรษฐีเงินล้าน

หลายต่อหลายคนพยายามจะศึกษาชีวิตของนักธุรกิจหรือผู้บริหารที่ประสบความสำเร็จและวิเคราะห์ “คุณสมบัติร่วม” (common traits) ที่ทำให้พวกเขามาถึงจุดนี้ได้ เช่นกล้าเสี่ยง มองโลกในแง่ดี ฯลฯ แล้วเราก็มักจะคิดว่านิสัยเหล่านี้นี่แหละที่ทำให้พวกเขาประสบความสำเร็จ

คราวนี้ลองหันไปดู “สุสาน” บ้าง ซึ่งเป็นเรื่องยากเพราะคนที่ล้มเหลวนั้นไม่ค่อยออกมาเขียนหนังสือกันหรอก และถึงจะเขียนก็ไม่มีสำนักพิมพ์ไหนอยากพิมพ์ให้ เพราะคนส่วนใหญ่อยากจ่ายเงิน 300 บาทเพื่ออ่านเรื่องราวของคนสำเร็จมากกว่าเรื่องของคนล้มเหลวอยู่ดี (หนังสือเกี่ยวกับความล้มเหลวที่ Taleb เคยได้อ่านแล้วรู้สึกว่ามีประโยชน์ที่สุดคือ What I Learned Losing a Million Dollars ของ D.Paul และ B.Moyinahan ซึ่งนักเขียนต้องจัดพิมพ์เอง)

นักลงทุนที่ประสบความสำเร็จมักจะคิดว่าตัวเองเป็นอัจริยะเพราะ “เอาชนะตลาด” ได้ติดต่อกันหลายต่อหลายปี แต่จริงๆ แล้วถ้าคุณมี sample size ที่ใหญ่พอ และลองทำ computer simulation มันเป็นเรื่องที่เลี่ยงไม่ได้อยู่แล้วที่จะมีบาง sample ที่ชนะติดๆ กันเพราะความบังเอิญล้วนๆ

แต่เรากลับพยายามหา “สาเหตุ” และ “คำอธิบาย” ว่าคนๆ นี้สำเร็จเพราะอะไร “เพราะเขากินเต้าหู้เป็นประจำ” “เพราะเธอทำงานจนค่ำ วันก่อนสองทุ่มแล้วยังอยู่ออฟฟิศอยู่เลย” และแน่นอน “เพราะเธอเป็นคนขี้เกียจโดยธรรมชาติ และคนขี้เกียจมักจะมองเห็นอะไรได้ชัดกว่าคนทั่วไป”

ในอาชีพที่ scalable อย่างนักเขียน นักดนตรี นักค้าหุ้นนั้น สุสานของความล้มเหลวมีขนาดใหญ่มหึมา และเราไม่เคยได้ยินเรื่องราวจากพวกเขาเลย

นี่จึงทำให้อาชีพเหล่านี้ดูมีโอกาสสำเร็จมากกว่าความเป็นจริง

 

คนตายพูดไม่ได้

เหตุการณ์เฮอริเคน Katrina ถล่ม New Orleans ในปี 2005 นั้นเป็นข่าวไปทั่วโลก ผู้นำรัฐบาลต่างออกมาบอกว่าทุกคนที่ได้รับผลกระทบจะได้รับการเยียวยาอย่างดีที่สุด

แต่เงินที่ใช้เยียวยาไม่ได้มาจากกระเป๋าของท่านผู้นำเหล่านั้น มันมาจากเงินภาษีของประชาชน และเมื่อเหยื่อของ Katrina ได้เงินมากกว่าปกติ ก็ย่อมจะหมายความว่ามีเงินภาษีเหลือน้อยลงสำหรับการช่วยบางกลุ่มบางองค์กร แต่องค์กรเหล่านี้ไม่เคยได้ออกสื่อ พวกเขาอาจจะเป็นมูลนิธิที่ดูแลผู้ป่วยมะเร็งก็ได้ มีคนตายจากมะเร็งมากกว่าจากเฮอริเคน Katrina มากมายนัก และการที่พวกเขาขาดเงินช่วยเหลือไปอาจจะทำให้พวกเขาต้องตายเร็วกว่าเดิม นี่คืออาชญากรรมที่ทุกคนไม่เคยมองเห็น

เหตุการณ์ 9/11 ในปี 2001 ทำให้มีผู้เสียชีวิต 2500 คนจากการก่อการร้ายของกลุ่มอัลกออิดะฮ์ ญาติผู้เสียชีวิตรวมถึงผู้บาดเจ็บต่างก็ได้รับการเยียวยาและชดเชยอย่างเต็มที่

แต่นักวิจัยกลุ่มหนึ่งพบว่า ในช่วงสามเดือนสุดท้ายของปีนั้นมีประชาชนอีกประมาณ 1,000 คนที่อาจเป็นเหยื่อของผู้ก่อการร้ายเช่นกัน เพราะสถิติการเสียชีวิตบนท้องถนนสูงขึ้นผิดปกติ สมมติฐานก็คือประชาชนจำนวนไม่น้อยกลัวการขึ้นเครื่องบิน และเลือกที่จะเดินทางด้วยรถยนต์แทน และส่วนหนึ่งของคนที่เปลี่ยนมาเดินทางบนถนนนั้นประสบอุบัติเหตุจนเสียชีวิต ญาติของผู้เสียชีวิตเหล่านี้ไม่เคยได้รับการเยียวยา พวกเขาไม่รู้ด้วยซ้ำว่าคนที่เราเขารักนั้นก็ตกเป็นเหยื่อของผู้ก่อการร้ายเช่นกัน

 

เราคือคาสโนว่าผู้รอดชีวิต

เรารู้จักคาสโนว่ากันดีในมุมของผู้ชายที่เป็นสุดยอดแห่งความเจ้าชู้ แต่จริงๆ แล้วเขามองตัวเองเป็นนักวิชาการ (scholar) และต้องการจะสร้างเครดิตให้ตัวเองด้วยการเขียนหนังสือ 12 เล่มภายใต้ชื่อ History of My Life

นอกจากจะเล่าเรื่องการจีบสาวแล้ว หนังสือชุดนี้ยังกล่าวถึงเหตุการณ์หลายต่อหลายเหตุการณ์ที่คาสโนว่าต้องตกที่นั่งลำบาก แต่ถึงที่สุดแล้ว “ดวงดาวแห่งโชค” จะนำพาให้เขาเอาตัวรอดได้เสมอ

เป็นไปได้มั้ยว่าคาสโนว่าคือคนที่ฟ้าเลือกให้เป็นผู้ที่อยู่เหนือโชคชะตา?

ก็อาจจะไม่ เพราะมีนักผจญภัยมากมายในประวัติศาสตร์ที่ทำตัวเหมือนคาสโนว่า หลายคนไม่รอด ส่วนบางคนก็รอดมาได้ และคนที่รอดก็มักจะนึกว่าตัวเองนั้นพิเศษกว่าคนอื่นเลยมาเขียนหนังสือเล่าประสบการณ์ให้เราฟัง

ถ้ามองในภาพใหญ่ มนุษย์ Homo Sapiens ก็คือ “คาสโนว่าผู้รอดชีวิต” เราเป็นเผ่าพันธุ์ที่โชคดีอย่างมากที่ผ่านความเสี่ยงมามากมายแต่ก็ยังอยู่รอดและขยายเผ่าพันธุ์มาได้ถึงขนาดนี้

แต่แม้ว่าเราจะมาถึงจุดนี้ได้เพราะโชคช่วย ก็ไม่ได้แปลว่าเราควรจะเสี่ยงอย่างนี้เรื่อยไป เหมือนเราเล่นรูเล็ตชนะมาแล้วหลายตา ก็ถึงเวลาที่ควรจะเลิกเล่นการพนันแล้วหางานดีๆ ทำเสียที

ในมุมของคาสโนว่าหรือนักการพนันที่ร่ำรวย เขาจะคิดว่าโอกาสที่จะ “ชนะติดต่อกันหลายหน” ได้อย่างเขานั้นมีโอกาสน้อยเสียยิ่งกว่าหนึ่งในล้าน ถ้าไม่ใช่เพราะฟ้ากำหนดไว้ก็ต้องเป็นเพราะอัจฉริยภาพของเขาอย่างแน่นอน

แต่แท้จริงแล้วนั่นเป็นเพราะเขาเอาตัวเองเป็นจุดตั้งต้นในการประเมินต่างหาก วิธีคำนวณที่ถูกต้องต้องเริ่มจากจำนวนคนที่เข้าเล่นการพนันทั้งหมด ซึ่งมีหลายล้านคน และแน่นอนว่าจะต้องมีหนึ่งในนั้นที่จะชนะติดต่อกันหลายครั้งได้เพราะความบังเอิญล้วนๆ

ในบทที่แล้ว เราพูดถึงหนังสือพิมพ์ที่ชอบหาเหตุผลมาอธิบายเหตุการณ์ต่างๆ เพื่อให้ story นั้นฟังดูเป็นเหตุเป็นผลและเข้าใจได้ง่าย

แต่ก็อย่างที่บอกไปว่าเราต้องระวังการให้เหตุผลให้มากๆ ไม่ใช่เพราะว่ามันไม่มีอยู่จริง แต่เพราะว่าเรื่องราวต่างๆ มันไม่ได้ตรงไปตรงมาขนาดนั้น

สิ่งต่างๆ ที่เราคิดว่าเป็น “ปัจจัย” นั้นอาจจะไม่มีความหมายเลยก็ได้ หากเราคำนึงถึง silent evidence ที่เต็มไปด้วยปัจจัยเดียวกันแต่กลับไม่ได้ส่งผลอย่างที่เราคิด

โปรดติดตามตอนต่อไปสัปดาห์หน้า


ขอบคุณข้อมูลจากหนังสือ The Black Swan – The Impact of the Highly Improbable โดย Nassim Nicolas Taleb

The Black Swan ตอนที่ 1 – โควิดเป็นหงส์ดำรึเปล่า
The Black Swan ตอนที่ 2 – ความเปราะบางของความรู้
The Black Swan ตอนที่ 3 – ไก่งวงหน้าโง่
The Black Swan ตอนที่ 4 – อันตรายของ “story”

สรุปหนังสือ Sapiens – A Brief History of Humankind by Yuval Noah Harari (20 ตอน)

สรุปหนังสือ Brave New Work by Aaron Dignan (15 ตอน)

“ช้างกูอยู่ไหน” หนังสือเล่มใหม่ของผมที่ว่าด้วยการค้นหาสิ่งที่สำคัญกับเราอย่างแท้จริง มีขายที่ whatisitpress.com ครับ อ่านรายละเอียดได้ที่ bit.ly/eitrfacebook และอ่านรีวิวได้ที่นี่ครับ markpeak.net/elephant-in-the-room/

The Black Swan ตอนที่ 4 – อันตรายของ “Story”

20200516

อีกหนึ่งปัจจัยสำคัญที่ทำให้เรามองไม่เห็น Black Swans ก็คือการชอบ “เล่าเรื่อง” ของมนุษย์

เราชอบเรื่องราวที่ปะติดปะต่อ เป็นเหตุเป็นผล เข้าใจได้ง่าย ซึ่งเพื่อให้เราเล่าเรื่องได้ถนัด หลายครั้งเราจึงมัก oversimplify หรือทำให้เรื่องมันซับซ้อนน้อยกว่าความจริงไปหลายเท่า

มนุษย์ยังเป็นสิ่งมีชีวิตที่ชอบหาเหตุผลและข้ออธิบายให้กับทุกเรื่องที่พบเจอ ลองสังเกตตัวเองดูก็ได้ว่า ไม่ว่าเราจะเจอเรื่องอะไรก็ตามแต่ เราจะพยายามตั้งสมมติฐานหรือทฤษฎีมาอธิบายเหตุการณ์นั้นเสมอ การไม่ตั้งสมมติฐานหรือไม่พยายามอธิบายนั้นเป็นเรื่องที่ฝืนธรรมชาติมนุษย์เป็นอย่างมาก

คำอธิบายจะเป็นตัวเชื่อมข้อเท็จจริงแต่ละข้อและทำให้เรื่องราวนั้น “เมคเซ้นส์” ซึ่งไม่ใช่เรื่องผิดอะไร เพียงแต่ว่ามันมักจะทำให้เราสำคัญตนผิดคิดว่าเราเข้าใจเรื่องนี้อย่างทะลุปรุโปร่งทั้งๆ ที่จริงๆ แล้วเราเข้าใจมันน้อยมาก

การสรรหาคำอธิบายหรือการตีความนั้นมักจะเป็นหน้าที่ของสมองซีกซ้าย ซึ่งหลายต่อหลายครั้งเราก็จะมองข้ามข้อเท็จจริงที่ไม่ได้สอดคล้องกับ story ที่เรามีอยู่ในหัวทำให้เรามักพลาดรายละเอียดบางอย่างไป

A BIRD IN THE
THE HAND IS WORTH
TWO IN THE BUSH

เห็นอะไรผิดปกติในประโยคด้านบนรึเปล่า? ถ้าไม่เห็นให้ลองอ่านดูอีกรอบ

นักวิทยาศาสตร์เคยทดลองส่งสัญญาณแม่เหล็กเข้าไปทำให้การทำงานของสมองซีกซ้ายทำงานได้เฉื่อยลง ซึ่งจะทำให้ผู้เข้าร่วมทดลองอ่านเจอจุดผิดปกติในประโยคข้างต้นได้มากกว่าเดิม*

 

 

ข้อมูลที่ย่อได้กับข้อมูลที่ย่อไม่ได้

ข้อมูลหรือ information นั้นมีคุณสมบัติสามอย่าง

หนึ่ง มันต้องออกแรงในการได้มาซึ่งข้อมูล

สอง มันต้องออกแรงในการจัดเก็บ

สาม มันต้องออกแรงในการดึงกลับมาใช้หรือเอามาดัดแปลง

เรามีจำนวนเซลส์ในสมองมากมาย ปัญหาจึงไม่ใช่เรื่องพื้นที่ในการจัดเก็บ แต่เป็นเรื่องของการจัดการข้อมูลเพราะสมองคนเรา working memory ค่อนข้างน้อย เปรียบเหมือนห้องสมุดแห่งชาติที่มีหนังสือเป็นแสนเล่ม แต่โต๊ะทำงานของบรรณารักษ์นั้นวางหนังสือได้คราวละแค่ 10 กว่าเล่มเท่านั้น

[หรือลองนึกภาพคอมพิวเตอร์ที่อาจมีฮาร์ดดิสก์ที่เก็บข้อมูลได้ 2 terabytes (2,000 gigabytes) ขณะที่ RAM มีขนาดแค่ 8 gigabytes เท่านั้น]

ลองจินตนาการถึงหนังสือที่มีความยาว 500 หน้าและเต็มไปด้วยคำมากมายในพจนานุกรมที่สุ่มเอามาใส่เอาไว้ตั้งแต่หน้าแรกยันหน้าสุดท้าย เป็นเรื่องเป็นไปไม่ได้เลยที่เราจะ “สรุป” เนื้อหาของหนังสือเล่มนี้ ถ้าเราต้องออกเดินทางไปอลาสก้าและเมคชัวร์ว่าเรามีเนื้อหาของหนังสือเล่มนี้ครบถ้วน วิธีเดียวก็คือต้องแบกหนังสือเล่มนี้ไปเท่านั้น

คราวนี้ลองจินตนาการหนังสืออีกเล่มหนึ่งที่มีประโยค “ประธานบริษัทคือคนที่อยู่ถูกที่ถูกเวลาและมักอ้างเอาความดีความชอบในความสำเร็จของบริษัทโดยไม่ได้เผื่อใจไว้เลยว่าบางทีเขาก็แค่โชคดีเท่านั้นเอง” เขียนซ้ำๆ กันติดต่อกันเป็นเนื้อหา 500 หน้า คุณแค่จดประโยคนี้ใส่กระดาษและพับใส่กระเป๋าเสื้อ เดินทางไปอลาสก้าแล้วเอาข้อความนี้มาผลิตหนังสือเล่มใหม่ได้โดยที่ไม่สูญเสียเนื้อหาอะไรไปซักนิดเดียว

เมื่อข้อมูลนั้นต้องลงแรงในการจัดเก็บและในการดึงขึ้นมาใช้ มนุษย์อย่างเราจึงมักจะมองหาภาพใหญ่ หาทางเล่าข้อสรุปเพื่อให้การจัดเก็บข้อมูลนั้นเปลืองแรงน้อยที่สุด

แต่เหตุการณ์ยิ่งซับซ้อนและไร้แบบแผนเท่าไร การสรุปของเราก็จะยิ่งสูญเสียแง่มุมต่างๆ มากขึ้นเท่านั้น เมื่อเราพยายาม simplify เรื่องราวต่างๆ ให้เป็น story ที่ถ่ายทอดได้ง่าย มันก็ทำให้เราเข้าใจ(ไปเอง)ว่าโลกใบนี้ซับซ้อนน้อยกว่าความเป็นจริง – it makes us think that the world is less random than it actually is.

 

 

ข้อใดไม่เข้าพวก

ลองเปรียบเทียบสองประโยคต่อไปนี้

ราชาสิ้นพระชนม์และราชินีสิ้นพระชนม์

ราชาสิ้นพระชนม์และราชินีก็สิ้นพระชนม์ด้วยความตรอมพระทัย

แม้ว่าประโยคหลังจะยาวกว่า แต่เรากลับรู้สึกว่าจดจำได้ง่ายกว่า เพราะสองเหตุการณ์ถูกร้อยเรียงเป็นเรื่องราวเดียวกัน นี่คือประโยชน์ของ “เรื่องเล่า” หรือ “narrative” หรือที่เราเรียกติดปากว่า “สตอรี่” (story)

ทั้ง Narrativity (เรื่องเล่า) และ Causality (คำอธิบายว่าสิ่งนี้เกิดขึ้นเพราะอะไร) ล้วนนำไปสู่การลดทอนของรายละเอียด

เมื่อเราจำสิ่งที่เป็น narrative ได้ดีกว่า เราจึงมักจะเลือกจำแต่รายละเอียดที่สอดคล้องกับ narrative นั้น และมองข้ามรายละเอียดอื่นๆ ที่ “ดูไม่เข้าพวก”

เมื่อรายละเอียดที่ดูไม่เข้าพวกถูกคัดออกไปจาก narrative มันจึงทำให้หลายเหตุการณ์ดูเข้าใจและอธิบายได้ง่ายกว่าความเป็นจริง – history appears to be far more explainable than it actually is.

 

 

ซัดดัมคนเดิม

วันหนึ่งในเดือนธันวาคมปี 2003 ตอนที่ซัดดัม ฮุสเซนถูกจับกุมตัวได้ สำนักข่าวบลูมเบิร์กพาดหัวข่าวตอน 13:01 ว่า

“U.S. TREASURIES RISE; HUSSEIN CAPTURE MAY NOT CURB TERRORISM”

“ราคาพันธบัตรรัฐบาลปรับตัวสูงขึ้น การจับกุมตัวซัดดัมอาจไม่ช่วยยับยั้งการก่อการร้าย”

เมื่อไหร่ก็ตามที่ตลาดมีการเปลี่ยนแปลง สำนักข่าวต่างรู้สึกว่าต้องหา “เหตุผล” มาอธิบายความเปลี่ยนแปลงนั้นเสมอ

แต่สักพัก ราคาพันธบัตรรัฐบาลกลับปรับตัวลดลง (ซึ่งจริงๆ แล้วราคามันก็ปรับขึ้น-ปรับลงอยู่เป็นประจำอยู่แล้ว) บลูมเบิร์กจึงรายงานตอน 13:31 ว่า

“U.S. TREASURIES FALL; HUSSEIN CAPTURE BOOSTS ALLURE OF RISKY ASSETS”

“ราคาพันธบัตรรัฐบาลปรับตัวลดลง การจับกุมตัวซัดดัมทำให้นักลงทุนกล้าเสี่ยงมากขึ้น”

เมื่อครึ่งชั่วโมงที่แล้วเพิ่งบอกว่าจับซัดดัมแล้วคนยังไม่กล้าลงทุนอยู่หยกๆ มาตอนนี้กลับบอกว่าการจับตัวซัดดัม (ซัดดัมคนเดิมนี่แหละ) ทำให้คนกล้าลงทุนมากขึ้น!

นี่คือเรื่องที่เกิดขึ้นเป็นประจำในวงการข่าว พวกเขาจะสรรหาคำอธิบายเพื่อให้ข่าวนั้นจับต้องได้และจดจำได้ง่ายขึ้น

หลังจบการเลือกตั้งทุกครั้ง สำนักข่าวทุกสำนักจะออกมาอธิบาย “เหตุผล” ที่ทำให้พรรคใดพรรคหนึ่งพ่ายแพ้ แถมนักข่าวก็ยังไปหาข้อมูลต่างๆ มากมายเพื่อมาสนับสนุนคำอธิบายเหล่านั้นราวกับว่าสำนักข่าวพร้อมจะ “ผิดพลาดด้วยความแม่นยำอย่างยิ่ง” (to be wrong with infinite precision) มากกว่าจะยอมรับการ “ถูกต้องโดยประมาณ” (to be approximately right)

การพยายามสรรหาคำอธิบายจนเกินเลย (overcausation) นั้นไม่ใช่ความผิดของนักข่าวหรอก แต่เป็นเพราะพวกเราคนเสพข่าวนี่แหละ เราอยากฟัง stories มากกว่าจะฟังแค่ข้อเท็จจริง แต่เราก็ควรเตือนตัวเองด้วยว่าข่าวที่ถูกลดทอนเป็น stories นั้นมันทำให้ความจริงบิดเบี้ยวมากเกินไปรึเปล่า

บางทีการอ่านนิยายอาจจะทำให้เราเข้าถึงความจริงมากกว่าการอ่านข่าวที่ถูกปรุงแต่งด้วยคำอธิบายก็ได้

 

 

ภาพจำลำเอียง

สมมติให้คุณนึกถึงโอกาสที่จะเกิดเหตุการณ์ดังต่อไปนี้

“เกิดน้ำท่วมใหญ่ในญี่ปุ่นซึ่งทำให้ประชาชนเสียชีวิต 1000 คน”

คุณจะได้ตัวเลขในใจมาหนึ่งตัว

คราวนี้ลองประเมินความน่าจะเป็นของอีกสถานการณ์หนึ่ง

“เกิดแผ่นดินไหวในญี่ปุ่นซึ่งนำไปสู่น้ำท่วมใหญ่ที่ทำให้ประชาชนเสียชีวิต 1000 คน”**

คนส่วนใหญ่จะรู้สึกว่าเหตุการณ์หลังมีโอกาสเกิดได้มากกว่า นั่นเป็นเพราะเรามีภาพจำเกี่ยวกับแผ่นดินไหวในญี่ปุ่นมากกว่าเรื่องน้ำท่วมนั่นเอง

หรือถ้าผมให้คุณประมาณการว่ามีคนไทยเป็นมะเร็งปอดกี่คน แล้วให้คุณบอกตัวเลขมาหนึ่งตัว กับผมถามว่า “มีคนไทยเป็นมะเร็งปอดเพราะสูบบุหรี่กี่คน” คำตอบที่ได้มามักจะสูงกว่าคำตอบจากคำถามแรก เพราะภาพของการเป็นมะเร็งปอดจากการสูบบุหรี่นั้นชัดเจนในใจเรามาก

อีกตัวอย่างหนึ่ง

โจอี้ดูมีความสุขกับชีวิตสมรส เขาฆ่าภรรยาของตัวเอง

โจอี้ดูมีความสุขกับชีวิตสมรส เขาฆ่าภรรยาของตัวเองเพื่อเอามรดก

แว้บแรกเราจะรู้สึกว่าประโยคหลังดูมีความเป็นไปได้มากกว่า ทั้งๆ ที่จริงๆ ในเชิงตรรกะแล้วประโยคแรกต้องเป็นไปได้มากกว่า เพราะเหตุผลที่จะฆ่าภรรยามีได้มากกว่าแค่การทำเพื่อมรดก (เช่นทะเลาะกันรุนแรง สามีสติแตก ฯลฯ)

เมื่อเรา “ลำเอียง” กับเรื่องราวที่เป็นเหตุเป็นผลหรือเรื่องราวที่หวือหวาเราจึงอาจตัดสินใจผิดพลาดได้ง่ายๆ เช่นคนอเมริกันที่พร้อมจะซื้อประกันการก่อการร้ายมากกว่าการซื้อประกันปกติ ทั้งที่จริงประกันทั่วไปก็ครอบคลุมความเสียหายจากการก่อการร้ายอยู่แล้ว

[หรืออย่างล่าสุดที่คนไทยแห่ซื้อประกันโควิดกันมากมาย ทั้งๆ ที่ประกันปกติก็คุ้มครองอยู่แล้วเช่นกัน]

 

เรื่องราวเร้าอารมณ์

เรามักจะถูกดึงดูดด้วยเรื่องราวที่เร้าใจ ในช่วงปี 1970 มีเด็กคนหนึ่งในอิตาลีตกลงไปในบ่อน้ำบาดาลและออกมาไม่ได้ เรื่องราวกลายเป็นข่าวหน้าหนึ่งและคนทั้งอิตาลีทั้งประเทศก็ตามลุ้นการช่วยชีวิตของเด็กคนนี้

ในช่วงเดียวกันนั้น ประเทศเลบานอน (บ้านเกิดของผู้เขียน) กำลังมีสงครามกลางเมือง แต่หนังสือพิมพ์และประชาชนกลับให้ความสนใจว่าเด็กอิตาลีคนนี้จะรอดหรือไม่ มากกว่าที่จะสนใจเพื่อนร่วมชาติที่กำลังล้มตายจากการสู้รบ

เช่นเดียวกัน ถ้าคุณมีงานที่ต้องบินไปพักที่นิวยอร์ค และเพื่อนร่วมงานเล่าให้คุณฟังว่าในปี 1989 มีคนที่เขารู้จักถูกฆ่าตายใน Central Park คุณก็มีแนวโน้มที่จะหลีกเลี่ยงการไปเดินที่นั่น แม้จะรู้ว่ามันผ่านมานานแล้วและสถิติการก่ออาชญากรรมจะต่ำมาก คุณก็ยังคงกลัวอยู่ดี สถิติและข้อเท็จจริงไม่ได้มีน้ำหนักเท่าเรื่องราวเร้าอารมณ์ (sensational stories)

 

System 1 และ System 2

Daniel Kahneman [นักเศรษฐศาสตร์รางวัลโนเบล และผู้เชียนหนังสือ Thinking, Fast & Slow] บอกว่าคนเรานั้นมีการคิดอยู่สองโหมด

โหมดแรกคือ System 1 เป็นการคิดแบบใช้สัญชาติญาณที่รวดเร็วและใช้ทรัพยากร (สมอง) น้อย มันถูกขับเคลื่อนด้วยสมองส่วน limbic brain

โหมดที่สองคือ System 2 ที่เป็นการคิดแบบจริงจังที่เชื่องช้าและใช้พลังงานเยอะกว่า มันถูกขับเคลื่อนโดย neo cortex brain

ความผิดพลาดจะเกิดขึ้นเมื่อเรานึกว่าตัวเองใช้ System 2 ทั้งๆ แต่จริงๆ แล้วเราใช้ System 1 แบบไม่รู้ตัว เหมือนที่เราสับสนระหว่าง No Evidence of Black Swans และ Evidence of no Black Swans

 

 

หงส์ดำผิดตัว

หงส์ดำที่เรากลัวมักจะไม่ใช่หงส์ดำที่เกิด ส่วนหงส์ดำที่เกิดมักจะไม่ใช่หงส์ดำที่เราจินตนาการถึง

เหตุการณ์ที่ไม่จะไม่เกิดซ้ำ (non-repeatable events) มักจะไม่เคยถูกกล่าวถึงก่อนที่มันจะเกิด แต่พอมันเกิดแล้วคนมักจะประเมินว่ามันจะเกิดซ้ำอีกแต่มันก็ไม่เคยเกิดซ้ำอีกเลย เช่นหลังเหตุการณ์ 9/11 คนจำนวนไม่น้อยยังคงหวาดกลัวว่าจะมีการขับเครื่องบินชนตึกอีก ทั้งๆ ที่จริงๆ แล้วโอกาสจะเกิดเหตุการณ์อย่างนี้ลดลงไปมากแล้ว (เพราะทุกคนระวังมากขึ้น)

กล่าวโดยสรุป เรามักจะเข้าใจ Black Swans ผิดเพราะว่า

1. เราใช้ System 1 thinking ที่รวดเร็วและขี้เกียจ

2. เราชื่นชอบใน narrative ที่เข้าใจได้ง่ายๆ มีคำอธิบาย เป็นเหตุเป็นผล จนทำให้เราพลาด/หลงลืม รายละเอียดอื่นๆ ที่ดูเหมือนจะไม่เกี่ยวข้อง และทำให้เราอธิบายเรื่องที่ซับซ้อนให้มันดูง่ายกว่าความเป็นจริง

3. เราใส่ใจและให้น้ำหนักกับเรื่องราวที่กระตุ้นอารมณ์มากกว่าเรื่องราวแบบอื่น

เมื่อ Black Swan เกิดขึ้นแล้ว เราจึงจับจดกับ Black Swan ตัวเดิมที่เราหาเหตุผลมาอธิบายได้ แถมยังมีเรื่องราวกระตุ้นอารมณ์ให้เราตามติด

ในขณะที่เรามัวแต่กังวลหงส์ดำตัวนี้ หงส์ดำอีกตัวหนึ่งก็กำลังย่างกรายเข้ามา

เราหวาดกลัวหงส์ดำโดยที่ไม่รู้เลยว่าเรากำลังกลัวผิดตัว

ติดตามตอนต่อไปสัปดาห์หน้าครับ

—-

* มีคำว่า THE ซ้ำสองรอบ

** ในหนังสือยกตัวอย่างเป็นแผ่นดินไหวที่แคลิฟอร์เนีย แต่ผมเปลี่ยนประเทศญี่ปุ่นเพราะคนไทยน่าจะเห็นภาพได้ง่ายกว่า

ขอบคุณข้อมูลจากหนังสือ The Black Swan – The Impact of the Highly Improbable โดย Nassim Nicolas Taleb

Black Swan ตอนที่ 1 – โควิดเป็นหงส์ดำรึเปล่า
Black Swan ตอนที่ 2 – ความเปราะบางของความรู้
Black Swan ตอนที่ 3 – ไก่งวงหน้าโง่ 

สรุปหนังสือ Sapiens – A Brief History of Humankind by Yuval Noah Harari (20 ตอน)

สรุปหนังสือ Brave New Work by Aaron Dignan (15 ตอน)

“ช้างกูอยู่ไหน” หนังสือเล่มใหม่ของผมที่ว่าด้วยการค้นหาสิ่งที่สำคัญกับเราอย่างแท้จริง มีขายที่ whatisitpress.com ครับ อ่านรายละเอียดได้ที่ bit.ly/eitrfacebook และอ่านรีวิวได้ที่นี่ครับ markpeak.net/elephant-in-the-room/

The Black Swan ตอนที่ 3 – ไก่งวงหน้าโง่

20200509

ไก่งวงตัวหนึ่งถูกประคบประหงมเป็นอย่างดี ทุกวันที่มีคนเอาอาหารมาให้มันกินย่อมเป็นการตอกย้ำความเชื่อมั่นว่ามนุษย์นั้นใจบุญและหวังดีกับมัน

จนกระทั่งคืนก่อนวันขอบคุณพระเจ้า สิ่งไม่คาดฝันก็เกิดขึ้นกับไก่งวง และทำให้ความเชื่อของมันต้องเปลี่ยนไป

[Thanksgiving = วันขอบคุณพระเจ้า เป็นเทศกาลสำคัญในอเมริกาที่มีขึ้นในวันพฤหัสฯ ที่สี่ของเดือนพฤศจิกายน ครอบครัวจะมากินข้าวกันพร้อมหน้าพร้อมตาโดยมีไก่งวงเป็นอาหารจานหลัก ทุกปีจะมีไก่งวงกว่า 40 ล้านตัวถูกเชือดเพื่อเทศกาลนี้]

นิทานเรื่องนี้สอนให้รู้ว่า การเรียนรู้จากประสบการณ์นั้น ในบางครั้งนอกจากจะไม่ได้ช่วยอะไรแล้ว ยังเป็นโทษอีกด้วย

ยิ่งไก่งวงได้รับอาหารมากเท่าไหร่ ความเชื่อมั่นในสมมติฐานที่ว่ามนุษย์รักและเอ็นดูมันก็สูงขึ้นเรื่อยๆ

แถม “ความรู้สึกปลอดภัย” ของไก่งวงตัวนี้ก็ขึ้นถึงจุดสูงสุดในวันที่จริงๆ แล้วมันมีความเสี่ยงมากที่สุด (วันที่มันจะโดนเชือด)

นี่คือข้อจำกัดของความรู้ เราเรียนรู้จาก 1000 วันแรกแล้วเราก็มักจะใช้ความรู้ชุดนั้นในการคาดเดาอนาคต 1000 วันหรือแม้กระทั่ง 5000 วันข้างหน้า

แต่พอถึงวันที่ 1001 ก็เหมือนฟ้าผ่าเปรี้ยง ทุกสิ่งทุกอย่างพลิกแบบหน้ามือเป็นหลังเท้า และประสบการณ์จากอดีตไม่ได้ช่วยให้เราเตรียมตัวเตรียมใจสำหรับความเปลี่ยนแปลงนี้เลย

ในมุมมองของไก่งวง การถูกเชือดในวันที่ 1001 เป็น Black Swan แต่ในมุมของคนเลี้ยงไก่งวงแล้ว เหตุการณ์นี้ไม่ใช่ Black Swan แม้แต่น้อย

Black Swan จึงเป็นปัญหาของคนโง่ (Black Swan is a sucker’s problem) มันจะเกิดหรือไม่เกิดย่อมขึ้นอยู่กับว่าเราคาดหวังอะไรเอาไว้

Nicolas Taleb ผู้เขียนหนังสือเล่มนี้บอกว่า เป้าหมายของเขาในการเขียน The Black Swan มีเพียงอย่างเดียว คือจะทำอย่างไรเราถึงจะไม่ต้องเป็น “ไก่งวงหน้าโง่” ในเรื่องสำคัญๆ ในชีวิต

ธนาคารหน้าหนา

เวลาเราเห็นธนาคารทำกำไรดี เราไม่อาจรู้ได้เลยว่าธนาคารนั้น perform ได้ดีจริงรึเปล่า แม้ว่ามันจะทำกำไรมาหลายไตรมาส หลายปี หรือแม้กระทั่งนับร้อยปี!

ในฤดูร้อนของปี 1982 ธนาคารใหญ่ๆ ในอเมริกาสูญเสียกำไรสะสมเกือบทั้งหมดนับตั้งแต่ก่อตั้งธนาคารมา

สาเหตุก็เพราะธนาคารเหล่านี้ได้ให้เงินกู้กับประเทศในอเมริกาใต้ และในปีนั้นประเทศลูกหนี้เหล่านี้ก็ชักดาบยกแผง

นายธนาคารอาจจะป่าวประกาศว่าเขาทำธุรกิจอย่าง conservative แต่จริงๆ แล้วธนาคารเหล่านี้ไม่ได้ conservative เลยสักนิด พวกเขาแค่เก่งในการหลอกตัวเองด้วยการซุกความเสี่ยงที่จะส่งผลอย่างมหาศาลเอาไว้ใต้พรมเท่านั้นเอง

อีกสิบปีต่อมาก็เกิดเหตุการณ์ที่คล้ายคลึงกันอีก เมื่อตลาดอสังหาริมทรัพย์ล้ม ส่งผลให้รัฐบาลต้องเข้ามาอุ้มธนาคาร ใช้เงินภาษีไปถึง 500,000 ล้านดอลลาร์

เวลาธนาคารทำกำไร นายธนาคารได้โบนัสก้อนโต แต่พอธนาคารตกที่นั่งลำบาก คนที่จ่ายค่าเสียหายกลับกลายเป็นประชาชน

 

5 ปัจจัยที่ทำให้เรามองไม่เห็นหงส์ดำ

1. Error of Confirmation – เราเลือกเฉพาะสิ่งที่เราเห็นและชอบ เพื่อนำไปสู่ข้อสรุปให้กับสิ่งที่เรามองไม่เห็น

2. Narrative Fallacy เราหลอกตัวเองด้วยเรื่องราวที่ฟังดูสมเหตุสมผลและสอดรับกับ “แพทเทิร์น” ที่เราเห็น (แม้ว่าแพทเทิร์นนั้นจะไม่มีอยู่จริงเราก็ยังมโนมันขึ้นมาอยู่ดี)

3. สมองของมนุษย์ไม่ได้ถูกออกแบบมาให้รับมือกับ Black Swans เราจึงทำตัวราวกับว่ามันไม่มีอยู่จริง

4. The Distortion of Silent Evidence – สิ่งที่เห็นไม่ใช่สิ่งที่มีอยู่ทั้งหมด ประวัติศาสตร์มักจะซุกซ่อน Black Swans เอาไว้และทำให้เราประเมิน Black Swans ต่ำเกินไป

5. เรา “มองแคบ” (tunnel) จนมักจะใส่ใจแต่ที่มาของความไม่แน่นอนที่จับต้องและเข้าใจได้ง่ายจนมองข้ามความเป็นไปได้อื่นๆ

 

ตรรกะวิบัติเพราะสับสน

ถ้าใครติดตามดูชีวิตของไก่งวงในช่วง 1000 วันแรก เขาย่อมจะได้ข้อสรุปว่า “ไม่มีหลักฐานว่าจะมีโอกาสเกิด Black Swan” – There is no evidence of possible Black Swans

แต่ถ้าเราไม่ระวัง เราอาจจะจำสับสนกับข้อความที่ว่า There is evidence of no possible Black Swans – มีหลักฐานว่าหงส์ดำไม่อาจเกิดขึ้นได้

There is no evidence of possible Black Swans
There is evidence of no possible Black Swans

รูปประโยคต่างกันนิดเดียว แต่ความหมายต่างกันมหาศาล และ Taleb เรียกอาการสับสนของประโยคสองอย่างนี้ว่า round-trip fallacy

อีกหนึ่งตัวอย่าง หลายคนมักจะสับสนระหว่าง

Almost all terrorists are Moslems กับ
Almosts all Moslems are terrorists

สมมติว่าประโยคแรกนั้นเป็นความจริง และ 99% ของผู้ก่อการร้ายเป็นมุสลิม นั่นหมายความว่าแค่ 0.001% ของมุสลิมเท่านั้นที่เป็นผู้ก่อการร้าย เพราะผู้ก่อการร้ายอาจจะมี 10,000 คน แต่คนมุสลิมมีถึง 1 พันล้านคน

เมื่อเราจำสับสน จึงเกิดความลำเอียง (โดยไม่รู้ตัว) และทำให้เวลาเราเห็นคนมุสลิม เรามักประเมินโอกาสที่เขาจะเป็นผู้ก่อการร้ายสูงกว่าข้อเท็จจริงไปหลายร้อยหลายพันเท่า

ในการตรวจค้นหามะเร็งก็เช่นกัน เราไม่สามารถจะสแกนเซลล์ทุกเซลล์ในร่างกายของมนุษย์ได้ ทำได้เพียงสแกนกลุ่มตัวอย่างเพียงบางส่วนและหมอก็ต้องประเมินว่าเราเป็นมะเร็งหรือไม่

การที่เราสแกนไม่เจอมะเร็ง ไม่ได้เป็นหลักฐานว่าเราไม่ได้เป็นมะเร็ง แค่ยังไม่มีหลักฐานว่าเราเป็นมะเร็งเท่านั้นเอง – No Evidence of Disease ไม่ใช่ Evidence of No Disease

 

ข้อมูลเพียงหนึ่งอาจมีค่ามากกว่าข้อมูลนับพัน

เป็นเรื่องยากมากที่เราจะบอกว่าอะไรเป็นเรื่องจริง เป็นเรื่องง่ายกว่าที่จะบอกว่าอะไรเป็นเรื่องเท็จ

การเห็นหงส์ขาวตัวที่ร้อย ตัวที่พัน หรือตัวที่หมื่น ไม่สามารถช่วยให้เรายืนยันได้ว่าโลกนี้มีแต่หงส์ขาว

แต่การเห็นหงส์ดำเพียงตัวเดียวก็เพียงพอที่เราจะมั่นใจแล้วว่าหงส์ทุกตัวในโลกนี้ไม่ได้มีแต่สีขาว

ถ้าผมเห็นบางคนฆ่าใครตาย ผมสามารถยืนยันได้ว่าเขาเป็นอาชญากร

แต่การที่ผมไม่เคยเห็นคนๆ นี้ฆ่าใคร ไม่สามารถทำให้ผมมั่นใจได้ว่าคนๆ นี้เป็นคนดี

การตรวจไม่พบเซลล์มะเร็งไม่สามารถยืนยันได้ว่าเราแข็งแรงดี

แต่การตรวจพบเซลล์มะเร็งเพียงครั้งเดียว ก็เพียงพอให้เรามั่นใจได้ว่าเราเป็นมะเร็ง

นี่คือตัวอย่างของ Negative Empiricism หรือการเข้าถึงข้อเท็จจริงด้วยการใช้ “หลักฐานเชิงลบ”

วิธีการนี้มีประโยชน์มาก เพราะมันจะช่วยให้เรารู้ว่าเราจะเลือกเล่นเกมไหน ถ้าเราต้องการพิสูจน์ว่าคนคนหนึ่งเป็นมะเร็งรึเปล่า การใช้ negative inference ย่อมช่วยได้ ในขณะที่เราไม่มีทางพิสูจน์ได้เลยว่าคนๆ หนึ่งแข็งแรงดีรึเปล่า

ในบางทีข้อมูลมากมายก็ไร้ค่า และในบางสถานการณ์ข้อมูลเพียงชิ้นเดียวก็มีความหมาย

ข้อมูล 1000 วันแรกไม่อาจพิสูจน์ได้ว่าคุณถูก แต่ข้อมูลใน 1 วันสุดท้ายก็เพียงพอจะพิสูจน์ได้แล้วว่าคุณผิด

เราจึงสามารถมั่นใจได้ว่าเราผิด มากกว่าที่เราจะมั่นใจได้ว่าเราถูก – you know what is wrong with a lot more confidence than you know what is right.

 

กล้าซักค้านตัวเองรึเปล่า

คนเราส่วนใหญ่มักจะตกอยู่ใต้อิทธิพลของ confirmation bias หรือการมองหาแต่หลักฐานที่สนับสนุนความเชื่อที่เรามีอยู่ก่อนแล้ว

นักจิตวิทยาชื่อ P.C.Wason เคยทำการทดลองด้วยการอ่านเลข 2, 4, 6 ให้คนฟัง และให้คนๆ นั้นลองเดาว่า เขาใช้กฎอะไรในการสร้างเลขชุดนี้ขึ้นมา

โดยผู้เข้าร่วมทดลองสามารถที่จะพูดตัวเลข 3 ตัวเขาคิดว่าน่าจะอยู่ในกฎเดียวกันนี้ แล้ว Wason จะช่วยตอบว่า “ใช่” หรือ “ไม่ใช่” โดยจะพูดตัวเลขสามตัวกี่ครั้งก็ได้ เมื่อทดสอบสมมติฐานของตัวเองจนพอใจแล้ว ค่อยทายว่าตัวเลขชุดนี้ใช้กฎอะไรกำกับ

ปรากฎว่ามีคนทายผิดเยอะมาก กฎสำหรับเลขชุดนี้คือ “ตัวเลขที่มากขึ้นเรื่อยๆ” แต่ที่ทายกันไม่ถูกเพราะว่าคนส่วนใหญ่มักจะบอกเลข 3 ตัวที่สอดคล้องกับกฎที่เขามีไว้ในใจไว้อยู่แล้ว เช่นบวกสองไปเรื่อยๆ หรือ x1, x2, x3

การจะค้นพบว่ากฎของเลขชุดนี้คือ “ตัวเลขที่มากขึ้นเรื่อยๆ” คนทายจำเป็นต้องบอกเลขสามตัวที่น้อยลงเรื่อยๆ เพื่อให้ได้คำตอบว่า “ไม่ใช่” และทำลายสมมติฐานเดิมที่เขามีอยู่

แต่คนส่วนใหญ่กลับเลือกที่จะพูดเลขสามตัวเพียงเพื่อคอนเฟิร์มกฎที่ตัวเองคิดเองเออเองตั้งแต่แรก ซึ่งคำตอบว่า “ใช่” หลายต่อหลายที่ได้มาล้วนทำให้เขายิ่งมั่นใจมากขึ้น แต่ไม่ได้ช่วยให้เขาเข้าใกล้กฎขึ้นเลยสักนิดเดียว

 

ต้องดูกันยาวๆ

โลกแห่งความจริงนั้นเป็น Extremistan มันอาจจะส่งหงส์ดำมาให้แบบไม่มีปี่มีขลุ่ยหลังจากที่ส่งหงส์ขาวมาให้เรานับพันนับหมื่นตัว

เราจึงต้อง “รีรอ” ให้มากก่อนจะตัดสินว่าอะไรเป็นอะไร

การจะตัดสินว่านักเขียนคนหนึ่งไร้พรสวรรค์ ตลาดหุ้นจะไม่พัง สงครามจะไม่เกิด ประเทศนี้เป็นพันธมิตร หรือบริษัทนี้จะไม่เจ๊ง ล้วนแต่ต้อง “ดูกันยาวๆ” กว่าที่เราคิด

เพราะการด่วนสรุปโดยใช้ประสบการณ์เพียง 1,000 วันที่ผ่านมา อาจนำมาซึ่งความเสียหายเกินกว่าที่เราคาดคิดไว้มากนัก

ติดตาม Black Swan ตอนต่อไปสัปดาห์หน้าครับ


ขอบคุณข้อมูลจากหนังสือ The Black Swan – The Impact of the Highly Improbable โดย Nassim Nicolas Taleb

Black Swan ตอนที่ 1 – โควิดเป็นหงส์ดำรึเปล่า

Black Swan ตอนที่ 2 – ความเปราะบางของความรู้

สรุปหนังสือ Sapiens – A Brief History of Humankind by Yuval Noah Harari (20 ตอน)

สรุปหนังสือ Brave New Work by Aaron Dignan (15 ตอน)

“ช้างกูอยู่ไหน” หนังสือเล่มใหม่ของผมที่ว่าด้วยการค้นหาสิ่งที่สำคัญกับเราอย่างแท้จริง มีขายที่ whatisitpress.com ครับ อ่านรายละเอียดได้ที่ bit.ly/eitrfacebook และอ่านรีวิวได้ที่นี่ครับ markpeak.net/elephant-in-the-room/

The Black Swan ตอนที่ 2 – ความเปราะบางของความรู้

20200501_blackswan2

ใครที่ยังไม่ได้อ่านตอนแรก ขอเชิญอ่านได้ Black Swan ตอนที่ 1 – โควิดเป็นหงส์ดำรึเปล่า ก่อนนะครับ

เนื้อหาต่อไปนี้ ส่วนไหนที่ผมขยายความเอง ไม่ได้เอามาจากในหนังสือ ผมจะใส่เครื่องหมาย [ ] กำกับไว้นะครับ

 

จงเลือกอาชีพที่ Scalable

สมัยที่ Nassim Taleb ผู้เขียนหนังสือเล่มนี้เรียนอยู่ที่ Wharton นักศึกษาคนหนึ่งเคยให้คำแนะนำ Taleb เอาไว้ว่า

“จงเลือกอาชีพที่ scalable”

[Scalable เป็นศัพท์ที่คนในวงการสตาร์ทอัพและเทคโนโลยีคุ้นเคยกันดี มันแปลว่า “สามารถขยายตัวและเติบโตได้อย่างก้าวกระโดด” ยกตัวอย่างเช่นเฟซบุ๊คที่สามารถมีผู้ใช้งาน 1,000 คนก็ได้ หรือจะขยายให้รองรับผู้ใช้งาน 1 ล้านคน หรือ 1,000 ล้านคนได้ในเวลาอันรวดเร็วโดยที่ต้นทุนไม่ได้โตเป็นล้านเท่าตามไปด้วย ซึ่งต่างจากร้านอาหารที่ถ้าต้องการรับลูกค้ามากขึ้น 1,000 เท่าในเวลาอันสั้นนั้นเป็นเรื่องที่แทบจะเป็นไปไม่ได้ Facebook จึง scalable ในขณะที่ร้านอาหารนั้นไม่ scalable]

อาชีพบางอาชีพนั้นไม่ scalable ยกตัวอย่างเช่นหมอฟัน ที่ปรึกษา หรือหมอนวด ค่าตอบแทนที่คุณได้นั้นขึ้นอยู่กับแรงที่คุณลงไป ทำงาน 8 ชั่วโมงก็จะได้ค่าตอบแทน 8 ชั่วโมง ถ้าอยากได้ค่าตอบแทนสองเท่าก็ต้องทำงาน 16 ชั่วโมง ไม่ว่าค่าตัวหรือเงินเดือนของคุณจะสูงแค่ไหนคุณก็ยังอยู่ภายใต้กฎแรงโน้มถ่วงทางรายได้อยู่ดี

ที่สำคัญ งานแบบนี้มักจะคาดการณ์ได้อยู่แล้ว อาจจะมีขึ้นๆ ลงๆ บ้างในแต่ละวัน แต่เป็นไม่ได้ที่จะมีวันไหนที่รายได้ของคุณพุ่งทะยานจนสูงกว่ารายได้วันอื่นๆ เป็นร้อยเป็นพันเท่า

พูดอีกนัยหนึ่งก็คือ อาชีพเหล่านี้ไม่มี Black Swans นั่นเอง

ส่วนอาชีพที่ scalable นั้น จะเปิดทางให้คุณทำรายได้มากขึ้นเป็นร้อยเป็นพันเท่าได้แม้จะลงแรงเท่าเดิม ถ้าคุณเป็นนักดนตรีที่มีชื่อเสียง คุณอัดอัลบั้มแค่ครั้งเดียวก็ขายได้ยาวๆ แล้ว [ปี 2007 ที่หนังสือเล่มนี้ตีพิมพ์ นักดนตรีฝรั่งยังขาย CD ได้เป็นกอบเป็นกำอยู่]

หรือถ้าคุณเป็น J.K.Rowling คุณก็ไม่จำเป็นต้องมานั่งเขียน Harry Potter ใหม่ทุกครั้งเวลามีคนอยากซื้อหนังสือคุณเพิ่มขึ้นอีกหนึ่งเล่ม ซึ่งผิดกับคนทำเบเกอรี่ที่ต้องอบขนมใหม่เองทุกชิ้น

นี่คือความแตกต่างระหว่าง “idea person” กับ “labor person”

คนที่เป็น idea person นั้น scalable บริษัทอย่าง Nike ไม่ได้ร่ำรวยจากการผลิตรองเท้า แต่รวยจากการดีไซน์รองเท้า ส่วนงานการผลิตและงานอื่นๆ ที่ต้องลงแรงนั้นเขาจะ outsource ไปยังประเทศที่ด้อยพัฒนากว่า

Taleb เองก็เลือกที่จะเป็น idea person ด้วยการเลือกอาชีพ quantitative trader [ใช้คอมพิวเตอร์ในการซื้อ-ขายหุ้นปริมาณมากๆ] ไม่ว่าจะขายหุ้น 1,000 หุ้น หรือ 1,000 ล้านหุ้นก็ต้องออกแรงเท่ากัน ดังนั้นเขาจึงใช้เวลาทำงานน้อยแต่ได้รับผลตอบแทนมาก จนมีเวลาเหลือเฟือไว้อ่านหนังสือหรือทำกิจกรรมอื่นๆ ที่เขาชอบ

 

จงอย่าเลือกอาชีพที่ Scalable

แต่ Taleb บอกว่า ถ้าเขาต้องให้คำแนะนำนักศึกษา เขาจะบอกให้เลือกอาชีพที่ไม่ scalable จะดีกว่า

เพราะแม้ตัว Taleb เองจะประสบความสำเร็จกับอาชีพนี้ แต่นั่นเป็นเพราะเขา “โชคดี” ที่อยู่ถูกที่ถูกเวลา

อาชีพที่ scalable นั้นจะเป็นช้อยส์ที่ดีก็ต่อเมื่อคุณประสบความสำเร็จเท่านั้น เพราะอาชีพเหล่านี้มีการแข่งขันสูง ความเหลื่อมล้ำสูง คนชนะจะกวาดผลประโยชน์ไปเรียบ ส่วนคนแพ้ก็แทบไม่เหลืออะไรเป็นผลตอบแทนสำหรับเรี่ยวแรงที่ลงไป

อาชีพที่ scalable จึงมีเพียง “ยักษ์ใหญ่” ไม่กี่ตัว และ “คนแคระ” นับไม่ถ้วน

ส่วนอาชีพที่ไม่ scalable นั้นเต็มไปด้วยคนไซส์ปกติ คงไม่มีนักบัญชีคนไหนเป็นเศรษฐีพันล้าน แต่ในทางกลับกันก็ไม่มีนักบัญชีคนไหนเป็น “นักบัญชีไส้แห้ง” เช่นกัน

 

จุดกำเนิดของ Scalability

ก่อนจะมีเครื่องอัดเสียง ถ้าคุณเป็นนักร้องโอเปร่าอยู่ในเมืองเล็กๆ ก็อุ่นใจได้ว่าคุณจะหาอยู่หากินกับอาชีพนี้ได้ เพราะแม้จะมีนักร้องชื่อดังจากเมืองใหญ่ๆ เขาก็คงไม่ดั้นด้นมาแสดงถึงเมืองเล็กๆ เพื่อแย่งลูกค้าของคุณแน่นอน

แต่พอเครื่องอัดเสียงถือกำเนิด แม้แต่คนในเมืองเล็กๆ ย่อมจะยอมจ่ายเงิน $10 เพื่อซื้อ CD ของนักร้องชื่อดังระดับประเทศมาฟัง มากกว่าจะจ่ายเงินก้อนเดียวกันเพื่อฟังนักร้องในเมืองของตัวเอง แม้ว่านักร้องทั้งสองคนจะเสียงเพราะพอๆ กันก็ตาม

อีกหนึ่งปัจจัยสำคัญที่ก่อให้เกิด scalability ก็คือเทคโนโลยีการพิมพ์ คุณสามารถผลิตหนังสือได้เป็นพันเป็นหมื่นเล่มโดยที่ไม่ต้องรบกวนเวลาคนเขียนหนังสือเพิ่มขึ้นแม้แต่นิดเดียว ไอเดียของคนหนึ่งคนจึงสามารถแพร่กระจายไปได้กว้างไกลและ “เอาชนะ” ไอเดียของคนอื่นๆ ที่ไม่ได้มีโอกาสดีแบบนั้น

โลกที่ scalable แบบนี้จึงสร้างปรากฏการณ์ Winners take all ผู้ชนะจะได้ครอบครองทุกสิ่ง ส่วนผู้แพ้จะแทบไม่เหลืออะไรติดมือกลับบ้าน

 

ดินแดนมีดิโอคริสถาน

[Mediocre อ่านว่า “มีดิโอ๊เขอะ” แปลว่า ครึ่งๆ กลางๆ เรียบๆ ไม่มีอะไรโดดเด่น ส่วนคำว่า “สถาน” ก็เอาไว้ต่อท้ายชื่อประเทศเช่นปากีสถาน อัฟกานิสถาน คาซัคสถาน ดังนั้น Mediocristan – มีดิโอคริสถาน จึงเป็นชื่อที่ Taleb ตั้งขึ้นเพื่อเรียกดินแดนที่เต็มไปด้วยเรื่องเบสิค ไม่มีอะไรน่าตื่นเต้นนั่นเอง]

สมมติว่าคุณสุ่มเอาคนจากทั่วโลกมาซัก 1000 คน จะเป็นเพศใด อาชีพใด เชื้อชาติใดก็ได้

จากนั้นให้คุณนึกถึงคนที่อ้วนที่สุดเท่าที่คุณนึกออก แล้วใส่เขาลงไปในกลุ่มตัวอย่างนี้ ต่อให้เขาหนักกว่าคนปกติ 3 เท่า แต่เจ้าอ้วนคนนี้ก็คิดเป็นสัดส่วนแค่ 0.5% ของน้ำหนักรวมของคนทั้งกลุ่มเท่านั้น

ในมีดิโอคริสถาน ถ้ากลุ่มตัวอย่างของคุณใหญ่ระดับหนึ่ง จะไม่มีใครที่จะสร้างผลกระทบต่อองค์รวมได้อย่างมีนัยสำคัญ แม้ว่าเขาจะพิเศษขนาดไหน แต่สุดท้ายแล้วเขาแทบไม่มีความหมายอะไรต่อภาพใหญ่

ปริมาณอาหารที่คุณกินทั้งปีรวมแล้วประมาณ 800,000 แคลอรี่ก็เป็นส่วนหนึ่งในมีดิโอคริสถาน ต่อให้วันนี้คุณจะพยายามกินเยอะแค่ไหน กินให้ตายยังไง มันก็จะเป็นเพียงสัดส่วนเล็กๆ ของปริมาณอาหารที่คุณกินทั้งปีเท่านั้น

 

ดินแดนเอ็กซ์ตรีมมิสถาน

[Extreme = สุดโต่ง, Extremistan = ดินแดนสุดโต่ง]

ลองสุ่มคนมาอีก 1000 คนทั่วโลก แล้วดูว่าแต่ละคนมี net worth เท่าไหร่

[Net worth หรือความมั่งคั่งสุทธิ คือสินทรัพย์ทั้งหมดของคนๆ นั้น ลบด้วยหนี้สินทั้งหมดของเขา ถ้าผมมีทรัพย์สิน 3 ล้านบาท มีหนี้สิน 2.5 ล้านบาท แสดงว่า net worth ของผมคือ 5 แสนบาท]

คราวนี้ลองเอา Bill Gates ที่มี net worth 80,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐใส่ลงไปในกลุ่มตัวอย่างนี้

Net Worth ของบิลเกตส์จะคิดเป็นสัดส่วน 99.99% ของ total net worth ของทุกคน!

ส่วน net worth ของอีก 1,000 คนที่เหลือเอามารวมกันแล้วก็เป็นได้เพียงเม็ดทรายในมหาสมุทรความมั่งคั่งของบิลเกตส์เท่านั้นเอง

หรือคุณอาจลองสุ่มนักเขียนมาซัก 1000 คน แล้วดูว่าแต่ละคนขายหนังสือได้กี่เล่ม คราวนี้หยอด J.K.Rowling ลงไป (Harry Potter ขายไปแล้วหลายร้อยล้านเล่ม) ยอดขายรวมของนักเขียนทั้ง 1000 คนนั้นยังห่างไกลกับของ J.K.Rowling เพียงคนเดียวนับร้อยนับพันเท่า

ในดินแดนแห่งเอ็กซ์ตรีมมิสถาน ความเหลื่อมล้ำนั้นมหาศาลเสียจนตัวอย่างเพียงตัวอย่างเดียวสามารถอิมแพ็คกลุ่มตัวอย่างที่เหลือทั้งหมดแบบพลิกฟ้าคว่ำแผ่นดิน

 

หงส์ดำมักจะอยู่ในเอ็กซ์ตรีมมิสถาน

น้ำหนัก ส่วนสูง จำนวนแคลอรีที่รับประทาน อยู่ใน Mediocristan แต่ความมั่งคั่งนั้นอยู่ใน Extremistan

สิ่งที่เป็น physical มักจะอยู่ใน Mediocristan เพราะมันมีข้อจำกัดทางกายภาพ แต่สิ่งที่เป็น social มักจะอยู่ใน Extremistan

ก่อนหน้านี้ สงครามอยู่ใน Mediocristan เพราะมันเป็นการปะทะกันระหว่างคนกับคน ดาบกับดาบ คุณจะเป็นรบที่เก่งแค่ไหนก็ฆ่าฟันศัตรูได้ไม่กี่สิบคนหรอก

แต่สมัยนี้ สงครามอยู่ใน Extremistan เป็นที่เรียบร้อยแล้ว แค่มีผู้นำโง่ๆ หนึ่งคนกับปุ่มสั่งการ ก็สามารถฆ่าคนเป็นหมื่นเป็นแสนได้ในพริบตา

Extremistan คือที่ก่อกำเนิดของ Black Swans ซึ่งมันก็ได้ให้กำเนิดหงส์ดำมาแล้วหลายตัวในประวัติศาสตร์และส่งผลกระทบต่อชีวิตเราจนถึงทุกวันนี้

 

ความเปราะบางของความรู้

ใน Mediocristan นั้น เราไม่ค่อยมี surprise และถึงจะมีบ้าง มันก็ไม่ใหญ่เพียงพอที่จะส่งผลกระทบต่อทุกสิ่งทุกอย่างที่ผ่านมา ดังนั้นสิ่งที่เราวัดได้จากกลุ่มตัวอย่างก็เพียงพอแล้วที่จะช่วยให้เราเข้าใจและเห็นภาพรวมทั้งหมด

แต่ใน Extremistan มันไม่ใช่อย่างนั้น เพราะ “ความผิดปกติ” แค่ครั้งเดียวมันจะส่งผลกระทบแบบสุดขอบต่อภาพรวมทั้งหมด สิ่งที่เราได้วัดหรือได้ศึกษาจากกลุ่มตัวอย่างจึงแทบไม่มีความหมายอะไร

ดังนั้น ถ้าเราอยู่ใน Extremistan เราต้องระมัดระวังเป็นพิเศษใน “ความรู้” ที่เรามี เพราะหากเจอ Black Swan เพียงตัวเดียว ความรู้ทั้งหมดที่เราเคยเชื่อว่ามันจริงก็อาจใช้การไม่ได้อีกต่อไป

 

ญาติของหงส์ดำ

ในดินแดน Mediocristan คุณต้องยอมจำนนต่อค่าเฉลี่ย ต้องยอมรับในการสั่งสมระยะยาว ต่อให้คุณพยายามแค่ไหน คุณก็ไม่สามารถเพิ่มน้ำหนักเป็นสองเท่าได้ในวันเดียว ต่อให้คุณเป็นหมอฟันที่เก่งแค่ไหน คุณก็ไม่สามารถเป็นเศรษฐีได้ในวันเดียว แต่ถ้าคุณขยันและอดออมเป็นเวลา 20-30 ปี คุณก็จะมีความเป็นอยู่ที่ดีพอสมควร

ส่วนในดินแดน Extremistan นั้น ชีวิตของคุณขึ้นอยู่กับสิ่งที่มองไม่เห็น สิ่งคาดเดาไม่ได้ สิ่งที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน ในดินแดนนี้คุณอาจกลายเป็นเศรษฐีหรือยาจกได้ในชั่วข้ามคืน

Extremistan ใช่ว่าจะต้องให้กำเนิดแต่ Black Swans แต่เพียงอย่างเดียว บางเหตุการณ์อาจเกิดขึ้นได้ยาก แต่ก็ยังพอจะคาดการณ์ได้ เหตุการณ์เหล่านี้ “เกือบจะ” เป็น Black Swans ผู้เขียนจึงขอเรียกมันว่า Grey Swans หรือหงส์เทา ซึ่งหากเราเข้าใจที่มาที่ไปของมัน เราก็จะเตรียมตัวรับมือกับหงส์เทาได้ดีขึ้น หรือแม้กระทั่งใช้ประโยชน์จากมันได้ด้วยซ้ำไป

หงส์เทาจะมีหน้าตาเป็นอย่างไร ต้องติดตามกันต่อไปนะครับ


ขอบคุณข้อมูลจากหนังสือ The Black Swan – The Impact of the Highly Improbable โดย Nassim Nicolas Taleb

Black Swan ตอนที่ 1 – โควิดเป็นหงส์ดำรึเปล่า

สรุปหนังสือ Sapiens – A Brief History of Humankind by Yuval Noah Harari (20 ตอน)

สรุปหนังสือ Brave New Work by Aaron Dignan (15 ตอน)

“ช้างกูอยู่ไหน” หนังสือเล่มใหม่ของผมที่ว่าด้วยการค้นหาสิ่งที่สำคัญกับเราอย่างแท้จริง มีขายที่ whatisitpress.com ครับ อ่านรายละเอียดได้ที่ bit.ly/eitrfacebook และอ่านรีวิวได้ที่นี่ครับ markpeak.net/elephant-in-the-room/

The Black Swan ตอนที่ 1 – โควิดเป็นหงส์ดำรึเปล่า

20200424

เป็นเวลา 3 เดือนแล้วที่ประเทศไทยและทั่วโลกต้องโกลาหลไปกับสถานการณ์ COVID-19

จากไข้หวัดประหลาดในตลาดสดของเมืองอู่ฮั่นประเทศจีนเมื่อปลายปี 2562 ไม่มีใครคาดคิดว่าตอนนี้มันจะทำให้คนทั่วโลกป่วยไปแล้วเกือบ 3 ล้านคน ตายไปแล้วเกือบ 2 แสนคน และส่งผลกระทบต่อชีวิตของเราในแทบทุกมิติ

คำหนึ่งที่ผมมักจะได้ยินจากคนใกล้ตัวและตามสื่อต่างๆ ก็คือการที่สถานการณ์โควิดนี้ถูกเรียกว่า “Black Swan”

Black Swan เป็นศัพท์ที่โด่งดังมาจากหนังสือ The Black Swan – The Impact of the Highly Improbable ที่เขียนโดย Nassim Nicolas Taleb (นาซิม นิโคลาส ทาเหล็บ) อาจารย์และเทรดเดอร์ชาวเลบานอนที่เขียนหนังสือดังๆ ออกมาแล้วหลายเล่ม

ผมมีหนังสือ The Black Swan อยู่บนชั้นมาสักพักแล้ว แต่ไม่เคยหยิบมาอ่านเสียที

เมื่อเจอสถานการณ์โควิด เลยคิดว่าน่าจะถึงเวลาที่จะทำความรู้จักกับ Black Swan แบบจริงๆ จังๆ เสียที จะได้รู้ว่าแท้จริงแล้วมันคืออะไร COVID-19 คือ Black Swan จริงหรือไม่ และเราควรจะเตรียมตัวเตรียมใจอย่างไรบ้างเพื่อรับมือกับหงส์ดำตัวนี้ และอีกหลายตัวที่อาจจะตามมาอีกในอนาคต

โดยผมจะใช้แนวทางเดียวกับตอนที่เขียนสรุปหนังสือ Sapiens – A Brief History of Humankind และหนังสือ Brave New Work ด้วยการทยอยเขียนลงบล็อก Anontawong’s Musings ทุกวันหยุดสุดสัปดาห์ครับ

มาเริ่มกันเลย!

 

เมื่อหงส์ดำถูกค้นพบ

ชาวยุโรปเคยเชื่อมาตลอดว่าหงส์ทุกตัวในโลกนี้ล้วนสีขาว

แต่เมื่อพวกเขาได้ค้นพบทวีปออสเตรเลีย จึงได้เรียนรู้ว่าโลกนี้มีหงส์สีดำอยู่ด้วย

ซึ่งแน่นอนว่ามันสร้างความแปลกใจให้กับคนจำนวนหนึ่ง แต่จุดประสงค์ของหนังสือ The Black Swan ไม่ได้ต้องการจะพูดถึงเรื่องที่ไม่คาดฝันมากเท่ากับความจริงที่ว่า ความรู้ของคนเรานั้นเปราะบ้างและมีข้อจำกัดมากกว่าที่เราคิด

การได้เห็นหงส์สีขาวมานับร้อยนับพันตัว ทำให้มนุษย์มั่นใจเหลือเกินว่าหงส์ทุกตัวในโลกต้องสีขาวแน่ๆ แต่เมื่อเจอหงส์ดำแค่ตัวเดียว ก็มากเกินพอที่จะพิสูจน์ว่าสิ่งที่เราเคยเชื่อมาตลอดนั้นผิดพลาด

 

หน้าตาของหงส์ดำ

Taleb บอกว่า Black Swan นั้นมีคุณลักษณะ 3 อย่าง

หนึ่ง มันเป็นสิ่งที่อยู่นอกเหนือความคาดหมาย เป็นสิ่งที่ไม่มีใครคิดว่าจะเกิดขึ้นเพราะประสบการณ์ที่ผ่านมาไม่เคยสอนหรือแม้แต่จะบอกใบ้ให้เราคิดว่าเรื่องนี้เป็นไปได้

สอง มันสร้างผลกระทบมหาศาล

สาม แม้ว่าจะเป็นสิ่งที่ไม่มีใครคาดคิด แต่เมื่อมันเกิดขึ้นแล้ว มนุษย์ก็จะสรรหาข้อมูลต่างๆ นานาเพื่อมาอธิบายว่ามันเกิดขึ้นได้อย่างไรและทำไมมันจึงเกิดขึ้น จึงทำให้หงส์ดำตัวนั้นดูเหมือนเป็นเรื่องที่ทำนายได้ (ทั้งๆ ที่จริงๆ แล้วทำนายไม่ได้) ซึ่งทำให้เราเชื่อมั่นตัวเองเรื่องการทำนายอนาคตมากจนเกินเหตุ

Rarity, Extreme Impact, และ Retrospective Predictability คือคุณสมบัติของ Black Swan

แม้ปรากฎการณ์หงส์ดำจะเกิดขึ้นได้ยาก แต่เมื่อมันเกิดขึ้นแล้วมันส่งผลกระทบอย่างฝังลึก ยาวนาน และกว้างไกล

ถ้ามองไปรอบๆ ตัวเราทุกวันนี้ เกือบทุกสิ่งอย่างในชีวิตของเราล้วนถูกขับเคลื่อนด้วย Black Swans เพียงไม่กี่ตัว

ศาสนา, สงครามโลก, การล่มสลายของสหภาพโซเวียต, อินเตอร์เน็ต เหล่านี้ล้วนแต่เป็นหงส์ดำที่ส่งผลกระทบต่อชีวิตของมนุษย์นับพันล้านคน

การค้นพบครั้งสำคัญส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดจากการทำตามแผนที่วางเอาไว้ แต่เป็นการค้นพบโดยบังเอิญ สิ่งประดิษฐ์ที่เปลี่ยนโลกมากมายล้วนแล้วแต่เป็น Black Swans เช่นกัน

แต่แม้ผลกระทบของ Black Swans จะมากมายมหาศาล แต่พวกเรากลับทำตัวราวกับว่ามันไม่มีอยู่จริง

นักเศรษฐศาสตร์ นักการเงิน ล้วนแต่คิดว่าตัวเองมีวิชาที่จะสามารถประเมินความไม่แน่นอนและทำนายอนาคตได้ หากเราให้เจ้าหน้าที่วางแผนการลงทุนทำตัวเลขมาให้เราดูและประเมินความเสี่ยงให้เราฟัง เขาจะไม่ใส่ Black Swan ลงมาในการคำนวณแน่ๆ และเมื่อไม่ได้คำนึงถึง Black Swan การประเมินนั้นย่อมไม่ได้ช่วยให้เราทำนายอนาคตได้ดีกว่าวิชาโหราศาสตร์เลยด้วยซ้ำ

หนังสือเล่มนี้ต้องการอธิบายว่าทำไมเราถึงเพิกเฉยกับเรื่องใหญ่ เพราะมัวแต่เอาเวลาไปสนใจเรื่องยิบย่อยที่ไม่ได้สลักสำคัญอะไร

และจะมีของแถมให้ด้วยว่า ทำไมยิ่งอ่านหนังสือพิมพ์มากเท่าไหร่ ความรู้ความเข้าใจของเรายิ่งน้อยลง!

 

ที่เกิดขึ้นได้เพราะว่ามันไม่ควรเกิด

ลองคิดถึงเหตุการณ์ 9/11 ที่ผู้ก่อการร้ายขับเครื่องบินชนตึกเวิลด์เทรดเซ็นเตอร์ในวันที่ 11 กันยายนปี 2001

ถ้าก่อนหน้านั้นมีใครสักคนประเมินว่ามีความเสี่ยงที่จะเกิดเหตุการณ์อย่างนี้ รัฐบาลย่อมจะส่งเครื่องบินรบไปอารักขาตึกเวิลด์เทรด บริษัทเครื่องบินย่อมสร้างประตูกันกระสุนสำหรับห้องกัปตัน แล้วการบินชนตึกเวิลด์เทรดย่อมไม่เกิดขึ้น

แปลกดีมั้ยที่เหตุการณ์ใดเหตุการณ์หนึ่งเกิดขึ้นได้เพราะว่ามันเป็นสิ่งที่ไม่สมควรจะเกิดขึ้น? (Isn’t it strange to see an event happening precisely because it was not supposed to happen?)

หากเรารู้ว่า New York ตกเป็นเป้าของผู้ก่อการร้าย แล้วผู้ก่อการร้ายรู้ว่าเรารู้ พวกเขาย่อมไม่ก่อเหตุที่นิวยอร์ค

สิ่งที่เรารู้อยู่แล้วจึงแทบไม่มีความหมายอะไรเลย

 

คุณค่าของหนังสือที่ไม่ได้อ่าน

นักเขียนชื่อ Umberto Eco มีห้องสมุดส่วนตัวที่มีหนังสือถึง 30,000 เล่ม

แขกที่ได้มาเยือนห้องสมุดของ Eco จะแบ่งออกได้เป็นสองกลุ่ม

กลุ่มหนึ่งจะอุทานว่า “ว้าว ท่านศาสตราจารย์ ห้องสมุดอาจารย์นี่หนังสือเยอะสุดยอดเลย อาจารย์อ่านจบไปกี่เล่มแล้วครับเนี่ย?”

ส่วนอีกกลุ่มที่ฉลาดกว่าจะไม่ถามคำถามแบบนั้น แต่จะเข้าใจว่าห้องเก็บหนังสือไม่ได้มีเอาไว้โอ้อวดหรือสร้างความประทับใจ แต่มีเอาไว้เป็นเครื่องมือในการค้นคว้าและศึกษา (research tool)

เพราะหนังสือที่อ่านแล้วนั้นมีคุณค่าน้อยกว่าหนังสือที่ยังไม่ได้อ่านมากมายนัก ชั้นหนังสือของคุณจึงควรจะมี “สิ่งที่คุณยังไม่รู้” (หนังสือที่ยังไม่ได้อ่าน) ให้มากเท่าที่คุณจะมีกำลังหาซื้อมาได้ ยิ่งคุณรู้มากเท่าไหร่ หนังสือที่คุณยังไม่ได้อ่านยิ่งควรมีมากเท่านั้น เพื่อให้มันคอยเตือนใจไม่ให้เราทะนงตนในความรู้ของเรามากจนเกินไป

 

หงส์ดำเป็น subjective

ตรงนี้เป็นประเด็นที่สำคัญมาก Black Swans เป็นเรื่อง subjective (อัตตวิสัย) ไม่ใช่ objective (ภววิสัย)

มัน subjective เพราะว่า Black Swans เกิดจากข้อจำกัดในสิ่งที่เรารู้และความมั่นใจเกินไปในความรู้ที่ตัวเองมี

เหตุการณ์ 9/11 นั้นเป็น Black Swans สำหรับผู้ประสบเหตุและประชาชนทั่วไป แต่มันไม่ใช่ Black Swans สำหรับผู้ก่อการร้ายที่ร่วมขบวนการนี้

ดังนั้น คำถามที่ผมมีตอนต้นบทความว่า COVID-19 เป็น Black Swan มั้ย ก็ต้องบอกว่ามันเป็น Black Swan สำหรับคนทั่วไป แต่ไม่ใช่ Black Swan สำหรับคนอย่างบิล เกตส์ ที่เคยเตือนเรื่อง pandemic ไว้ใน TED เมื่อปี 2015 ไม่ใช่ Black Swan สำหรับนักระบาดวิทยาอย่าง Michael Osterholm ที่พยายามพูดเรื่องนี้ตลอดสิบปีที่ผ่านมา

และไม่ใช่ Black Swan สำหรับ Taleb ที่เขียนเอาไว้ในหน้า 317 ของหนังสือเล่มนี้ว่า

“As we travel more on this planet, epidemics will be more acute – we will have a germ population dominated by a few numbers, and the successful killer will spread vastly more effectively…I see the risks of a very strange acute virus spreading throughout the planet”.

“เมื่อโลกใบนี้มีผู้คนเดินทางมากขึ้น โรคระบาดจะมีความรุนแรงและฉับพลันกว่าเดิม ประชากรของเชื้อโรคจะถูกครอบครองโดยเชื้อโรคเพียงไม่กี่สายพันธุ์ และเชื้อโรคที่เป็นนักฆ่าที่ดีจะแพร่กระจายได้อย่างรวดเร็วและกว้างไกลกว่าที่เคย ผมเห็นถึงความเสี่ยงที่จะเกิดไวรัสที่รุนแรงและแพร่กระจายไปทั่วโลก”

อ้อ Taleb เขียน The Black Swan ไว้ตั้งแต่ปี 2007 นะครับ

 

หงส์ดำขยายเผ่าพันธุ์

นับตั้งแต่ยุคปฏิวัติอุตสาหกรรมเป็นต้นมา โลกก็มีความซับซ้อนขึ้นเรื่อยๆ และหงส์ดำก็มีจำนวนมากขึ้นเป็นลำดับ

และจากนี้ไป ยิ่งเรามี “ความก้าวหน้า” มากขึ้นเท่าไหร่ เราก็ยิ่งมั่นใจในสิ่งที่เรารู้มากขึ้นเท่านั้น

พื้นที่ว่างระหว่าง “สิ่งที่เรามั่นใจว่ารู้” กับ “สิ่งที่เรารู้จริงๆ” คือแหล่งเพาะพันธุ์ของ Black Swan และพื้นที่นี้มีแนวโน้มว่าจะกว้างขึ้นเรื่อยๆ

และนี่คือเหตุผลที่อนาคตของเราจะคาดเดาไม่ได้มากกว่าทุกยุคทุกสมัยที่ผ่านมา

แล้วเราจะประคองตัวในโลกที่เต็มไปด้วย Black Swans นี้ได้อย่างไร

โปรดติดตามตอนต่อไปสัปดาห์หน้าครับ


ขอบคุณข้อมูลจากหนังสือ The Black Swan – The Impact of the Highly Improbable โดย Nassim Nicolas Taleb

สรุปหนังสือ Sapiens – A Brief History of Humankind by Yuval Noah Harari (20 ตอน)

สรุปหนังสือ Brave New Work by Aaron Dignan (15 ตอน)

“ช้างกูอยู่ไหน” หนังสือเล่มใหม่ของผมที่ว่าด้วยการค้นหาสิ่งที่สำคัญกับเราอย่างแท้จริง มีขายที่ whatisitpress.com ครับ อ่านรายละเอียดได้ที่ bit.ly/eitrfacebook และอ่านรีวิวได้ที่นี่ครับ markpeak.net/elephant-in-the-room/